Search and Hit Enter

Fonksiyonel Gıdalar

İnsanlar kalp ve damar hastalıkları, kanser ve obezite gibi beslenmeye bağlı kronik hastalıkların hızla artmasıyla yeni arayışlara yöneliyor.

Günümüzde beslenme modelleriyle sağlık arasındaki yakın ilişki, çeşitli bilimsel verilerle ortaya konmuştur. Yapılan çalışmaların amacı yaşam süresinin uzatılması olduğu kadar sağlıklı yaşam sürmektir.

Dünya nüfusunun hızla artması, sınırlı olan besin kaynaklarının daha verimli kullanılmasını zorunlu hale getirmektedir. Beslenme ve tıp bilimlerinin, yaşama süresinin uzatması son 20 yılda birçok ülkede yaşam standartlarının yükselmesiyle birlikte insanlar, aldıkları besinlerin niteliklerini ve sağlığa olan etkileri hakkında çok daha duyarlı ve bilinçli olmaya başladılar.

Fonksiyonel gıdaların tanımı üzerinde tartışmalar devam etmekle birlikte, Gıda ve İlaç Teşkilatı’na (Food and Drug Administration – FDA) göre bu tarz gıdaların aşağıdaki özellikleri taşımaları gerekmektedir:

  1. Önemli düzeyde özel besin unsurlarını içermeli,
  2. Bu unsurların yapısı ve vücuttaki fonksiyonu bilinmeli,
  3. Besin öğelerinin yanı sıra sağlık kazancı da sunduğu ispatlanmalı
  4. FDAtarafından kabul edilen hastalık/diyet ilişkisi konusunda iddasını kanıtlamış bilimsel çalışmalar bulunmalıdır.

FONKSİYONEL GIDALARIN TARİHİ

Japonya’da 1980’lerin başlarında fonksiyonel gıdalar adına ilk adımlar atılmıştır.

Özel Sağlık Kullanımına Yönelik Gıdalar – Food for Specified Health Uses (FOSHU)
FOSHU’ya göre fonksiyonel gıdalar

  1. Sağlıkla ilgili ya da fizyolojik bir etki sağlar,
  2. Hap ya da kapsül şeklinde değil, normal bir gıda şeklindedir,
  3. Olağan diyetin bir parçası olarak tüketilir.

Avrupa’da Fonksiyonel Gıda Bilimi Hakkında Avrupa Komisyonu Ortak Eylemi – The European Commission Concerted Action on Functional Food Science in Europe (FUFOSE)
FUFOSE’ye göre fonksiyonel gıdalar

  1. Besinsel etkilerinin ötesinde, sağlık durumunu iyileştirme ve/veya hastalık riskini azaltma yoluyla vücutta bir veya daha fazla fonksiyonu olumlu etkileyen gıdadır,
  2. Hap, kapsül ya da besin takviyesi şeklinde değildir,
  3. Normal beslenmenin bir parçası olarak tüketilir.

A.B.D. Gıda ve İlaç Birliği – Food and Drug Administration (FDA)
FDA’ya göre fonksiyonel gıdalar

  1. Önemli ölçüde özel besin unsuru içermelidir,
  2. Bu besin unsurlarının yapısı ve vücuda girdiğinde fonksiyonları biliniyor olmalıdır,
  3. Besin öğelerinin yanı sıra sağlık kazancı sunduğu ispatlanmalıdır,
  4. FDA tarafından kabul edilen hastalık/diyet ilişkisi konusunda iddiasını kanıtlamış bilimsel çalışmalar bulunmalıdır.

ÜLKEMİZDE FONKSİYONEL GIDALAR

Besleyici etkilerinin yanı sıra bir ya da daha fazla etkili bileşene bağlı olarak sağlığı koruyucu, düzeltici ve/veya hastalık riskini azaltıcı etkiye sahip olup, bu etkileri bilimsel ve klinik olarak ispatlanmış gıdalar fonksiyonel gıda olarak, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının 5179 sayılı kanununda yer bulmuştur.

Fonksiyonel gıda tanımı altında en çok bilinen ve tüketilen gıdalar günlük yaşantımızda daha çok süt ürünlerinde, şekerlemelerde, içeceklerde, pastalarda ve bebek mamalarında karşımıza çıkıyor.

Fonksiyonel Gıda Tipleri Tanımı Örnek
Takviye edilmiş gıdalar Besleyici bir vitamin, mineral gibi madde ilavesi ile C Vitamini katkılı meyve suyu
Zenginleştirilmiş gıdalar Gıdaların içinde özel olarak bulunmayan yeni bir besin maddesi ilavesi ile Probiyotik, prebiyotik ve bitki sterolleri ile hazırlanmış süt ürünleri
Değiştirilmiş gıdalar Gıda içinde istenmeyen bir besin maddesinin uzaklaştırılıp, yararlı bir maddenin ilavesi ile Süt ve et ürünlerinde yağın uzaklaştırılarak, yağ ikame maddesi ilave edilen ürünler
Geliştirilmiş Gıdalar Özel koşullarda geliştirilerek veya yetiştirilerek üretilen gıdalar Yeme Omega-3 ilave edilerek yetiştirilen tavuklardan elde edilen yumurta

Probiyotikler: Sindirim sistemi sağlığı için kullanılan ve insan sağlığı için faydalı olacak miktarda, yaşayan mikroorganizma tüketilmesine yardımcı olan gıdalar

Fonksiyonel İçecekler: A, C, E vitamini ve diğer fonksiyonel maddelerle desteklenmiş alkolsüz içecekler; kolesterol düşürücü, omega-3 ya da soya eklenmiş içecekler; göz sağlığı için lutein; kemik sağlığı için kalsiyum ve inulin eklenmiş içecekler; çözünebilir lifle zenginleştirilmiş içecekler

Fonksiyonel Tahıllar: Tahıl bileşeni olan ve bağışıklık sistemi üzerindeki uyarıcı etkileri ile kolesterolü düşürücü özelliğe de sahip, betaglukan eklenmiş süt ve fırın ürünler

Prebiyotikler: Sindirilemeyen, tüketildiğinde bağırsaktaki bakterileri harekete geçiren ve kalsiyum emilimini artırarak kemik mineral yoğunluğunu yükselten gıdalar

Fırın-Pasta Ürünleri: Esmer ekmek özelliğine sahip beyaz ekmek, Avrupa’nın bazı ülkelerinde omega-3 yağ asiti eklenmiş ekmekler

Fonksiyonel Yumurtalar: Yağ asidi, omega-3 ve vitamin eklenmiş yumurtalar

Fonksiyonel Et: Et ürünleri fonksiyonel gıda konusunda fazla gelişmiş olmasa da, bazı et ürünlerine yağ asidi profillerinin, antioksidanların ve probiyotiklerin eklenmesi konusu araştırılmaktadır.

SONUÇ OLARAK

Fonksiyonel gıdalara olan ilgi gün geçtikte artmakta, fonksiyonel gıda kavramı daha iyi anlaşılmakta ve ticari ürün sayısı ve çeşidi her geçen gün artmaktadır. Tamamen doğal gıda maddelerinden ve bitkilerden elde edilen biyoaktif bileşiklerin ilave edilmesiyle oluşturulan fonksiyonel gıdaların sağlık açısından olumsuz bir etkisi henüz tespit edilmemiştir.

Gıda endüstrisinde gelişen ve büyüyen en büyük alanlardan birisi fonksiyonel gıdalardır.

Bilimsel çalışmalar, gelişen teknoloji ve tüketici istekleri ile doğrudan ilişkilidir.

Fonksiyonel gıdalar hemen hemen sektörün her alanında gelişebilir fakat pazar dağılımı homojen değildir ve urun tercihi pazarlar arası farklılıklar içerir.

Ülkemizde fonksiyonel gıda çeşitliliğin geliştirilmesinde bilim insanlarına ve iş adamlarına görev düşmektedir.

Kaynaklar:
Dönmez N., Yıldırım M., Arslan P.; Obezite ve Kanser, Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Beslenme ve Diyetetik Bölümü, T.C. Sağlık Bakanlığı Türkiye Halk Sağlığı Kurumu Obezite Diyabet ve Metabolik Hastalıklar Dairesi Başkanlığı Yayınları, Yayın No:729, 2012-Ankara.
Özen F., Yöney A. S., Birben T., Köker A., Doğan C., Cem E.; TSE yayınları 49. Sayı, Yayın No: 579 Ağustos 2010
Ross S. Functional foods: the Food and Drug Administration perspective, Office of Special Nutritionals, Center for Food Safety and Applied Nutrition, Food and Drug Administration, 2000- Washington, DC
Vural A., Fonksiyonel Gıdalar ve Sağlık Üzerine Etkisi, Gıda ve Yem Bilimi Teknolojisi Dergisi, Sayı:6,2004
Kök Taş T., Türkiye’de Fonksiyonel Gıdaların Tüketim Arastırmaları, Ürün Çesitliligi ve Yasal Düzenlemeler, Türkiye 11. Gıda Kongresi, 2011, Hatay
Alaşalvar C., Pelvan E., Günümüzün ve Geleceğin Gıdaları Fonksiyonel Gıdalar, Bilim ve Teknik, s:26-29, 2009
Sevilmiş G., Bazı Fonksiyonel Gıdalarda Tüketici Kararları Ve Bunları Etkileyen Faktörlerin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma, Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tüksek lisans Tezi, 2008, İzmir
Yaralı E., Gıda Kimyası, Adnan Menderes Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Gıda Mühendisliği Bölümü Ders Notları, 2014
http://www.isnff.com/category/94e2543581edd302ce78e18888cdc1ce_b9dea0c3e304b00bc761755fa8b95a2c/1
Credit: Mikkel Jul Hvilshøj