Search and Hit Enter

Buzu Bırakın “Peace&Love”a Bakın

Konu 80’lerin ikonik sanatçısı John Lennon’un dünyaya vermek istediği mesajlardan biri veya duvarlara bırakılan meşhur graffiti yazıları değil. Konu ortopedik ve sportif rehabilitasyonda yaralanma sonrası çoğu sağlık profesyonelinin kullandığı “R.I.C.E” konseptini geliştiren Dr.Gabe Mirkin’in konseptini değiştirerek yeni bir anlayış ortaya çıkarması.

Spor yaparken yaralandığınızda ilk aşamada ilgili bölgeye ne yaptınız, nasıl bir müdahalede bulundunuz?

Kliniklerin tedavi sürecinde ve bireysel olarak yapılan ilk müdahalelerde ortopedik yaralanmalar için olmazsa olmazlardan olan soğuk uygulamanın temelleri çok da eski değil. Mirkin 1978 yılında yazdığı “Sportsmedicine Book ” adlı kitabında bahsediyor ilk defa soğuk uygulamadan. Bu kitapta temel olarak ilk aşamada yapılması gerekenleri anlatmış ve sporcunun olası yaralanmalardan korunması için yapılacak işlemleri akılda tutmak adına da işlemlerin baş harfleri ile bir kısaltma oluşturmuş. “R.I.C.E.” olan bu kısaltmayı “Rest” “Ice” “Compresion” ” Elevation”(İstirahat, Buz, Kompresyon, Elevasyon) sözcüklerinin baş harflerinin alınması ile oluşturan Mirkin kendi web sitesinde, bu plandaki buz uygulamanın ve tamamen dinlenmenin sporcuya yardımcı olmak yerine iyileştirmeyi geciktirebileceğinden bahseden yeni bir yazı yayınladı. Bu yazısında bazı çalışmaları da referans olarak eklemiş.

2013 yılında yapılan bir çalışmada sporculara kaslara hasar vererek yoğun kas ağrıları ortaya çıkarabilecek düzeyde egzersiz yaptırıldı. Bu çalışmada buz uygulaması, şişliklerin azalmasını sağlamasına rağmen kas hasarlarına ilişkin iyileşme sürecini hızlandırmadı.

22 makalenin derlemesi şeklinde olan başka bir çalışmada da buzla birlikte kompresyon uygulamak ve sadece kompresyon uygulamak karşılaştırıldı. İki uygulama arasında iyileşme sürecini hızlandırmak adına hiçbir fark bulunamadı.

Peki neden buz uygulamayalım?
Temelde bu sorunun cevabı basit: Buz dokuya girecek olan iyileştirici hücreleri tutarak (aslında geçecekleri yolları daraltarak) iyileşmeyi yavaşlatıyor.

İyileşme süreci, aslında var olan enflamasyona ihtiyaç duyuyor. Travmaya bağlı doku hasarı ya da ağır egzersiz yaptıktan sonra ortaya çıkan kas hasarlarının ağrılarında , bağışıklık sistemimizin mikropları öldürmek için kullandığı biyolojik mekanizmaları kullanarak iyileşiriz. Bu duruma enflamasyon denir. Mikroplar vücudunuza girdiğinde, bağışıklık sisteminiz mikropları öldürmek için enfekte olmuş bölgeye hücreler ve proteinler gönderir. Tıpkı bunun gibi kaslar ve diğer dokular da zarar gördüğünde, bağışıklık sistemimiz aynı inflamatuar hücreleri hasarlı dokuya göndererek iyileşmeyi hızlandırır. Vücudumuzda hem enfeksiyon hem de doku hasarına cevap aynıdır. Yani nezle olmamızla spor yaparken yaralanmamız arasında vücudumuz için bir fark yoktur.

İnflamatuar hücreler iyileşme sürecini başlatmak için deyim yerindeyse ilgili bölgeye doğru uçarlar. Makrofaj adı verilen inflamatuar hücreler insülin benzeri bir hormon olan IGF-1 adında, kasların ve diğer zarar görmüş dokuların iyileşmesine yardımcı olan bir hormon salgılar. Bu noktada, şişliği azaltmak için buz uygulamak aslında vücudun IGF-1’i serbest bırakmasını önleyerek iyileşmeyi geciktirir.

IGF-1 hormonunun kaslardaki iyileşme sürecine etkisi için 2010 yılında laboratuvar farelerinde yapılan bir deneyde hasarlı kas dokularının iyileşme süreci incelendiğinde , kasları iyileşen farelerin ilgili kaslarında yüksek miktarda IGF-1 rastlanmasına karşılık kasları iyileşemeyen farelerin ilgili kaslarında neredeyse hiç IGF-1 ‘ e rastlanmamış. 2014 yılındaki bir çalışmada da ” Yaralanmış dokuya buz uygulanması o bölgedeki kan damarlarının daralmasına yol açarak yaralanmış bölgeye gelecek olan iyileştirici hücrelerin gelmesini engellemektedir.” denmiş. Bu çalışmalarla buz uygulamanın aslında iyileşme sürecinin yavaşlamasında temel etken olduğu bilimsel olarak kanıtlanmış. Yine anlattıklarıma kanıt niteliğinde olan başka bir çalışmada da “Yaralanmış bölgeye buz uygulamak o bölgedeki kan damarlarının daralmasına yol açarak iyileştirici nitelikteki hücrelerin enflamasyon bölgesine gelişini yavaşlatır.” denmekte.

Buz genelde kısa dönem tedavi sürecinde sporcuların spora geri dönüşüne yardımcı olmak için kullanılır. Soğuk uygulama ağrıyı azaltmasına rağmen sporcularda kuvvet, hız, endurans ve koordinasyon kaybına neden oluyor. Sports Med dergisinde 2011 yılında yayınlanan bir derlemede 35 adet soğuk uygulamanın etkilerinin incelendiği çalışmalarda buz veya soğuk uygulamanın kuvvet, hız, güç ve çeviklik parametrelerinde azalmaya neden olduğu söylenmiş.

Peki sadece buz mu suçlu iyileşme sürecinde? Aslında tüm bu bilgiler ışığında şu kanıya varılabilir:

Enflamasyonu azaltan her şey iyileşmeyi de yavaşlatır. Bağışıklık sisteminizin tepkisini baskılayacak her şey kaslardaki iyileşme sürecini de yavaşlatacaktır. Bunlara örnek verilirse:

  • Kortizon içerikli ilaçlar
  • Neredeyse tüm ağrı kesiciler, Ibuprofen® gibi NSAİİ(Non Steroid Anti İnflamatuar İlaçlar) (Pharmaceuticals, 2010;3(5))
  • Sedef Hastalığı, Kanser veya Artrit tedavisinde sıklıkla kullanılan immünsüpresif ilaçlar.
  • “Cold Pack ” veya buz uygulamak
  • Yaralanmaya karşı verilecek bağışıklık sistemi tepkisini engelleyecek diğer etmenler.

Buz yapmayalım, ne yapalım?

“PEACE&LOVE”

İngiliz Spor Sağlığı Dergisi’nin(BJSM) yumuşak doku yaralanmaları için yayınladığı kılavuz bütün yazı boyunca anlattığım durum için biçilmiş kaftan adeta. İki kısma ayrılan kılavuzun ilk parçası PEACE yani BARIŞ.

Diyor ki BJSM; eğer yumuşak doku yaralanması geçirdiysen PEACE(BARIŞ) sana yol göstersin.

(P)ROTECT: 1 – 3 gün arası tehlikeli hareketlerden kaçınacak şekilde ilgili bölgeyi koru! Durumu daha da kötüleştirecek hareketlerden kaçın.

(E)LEVATE: İlgili bölgeyi mümkünse kalp seviyesinden yukarıda olacak şekilde pozisyonla. Bu sayede dokulardan interstisyel sıvı akışı sağlanabilir.

(A)VOID ANTI-INFLAMMATORY MEDICATIONS: Fazla miktarlarda alınması doku iyileşmesini önemli ölçüde yavaşlatacaktır.

(C)OMPRESS: Bandaj veya sargı yapılarak eklem içi ödem ve doku kanaması yavaşlatılmalıdır. Bilek burkulması gibi durumlarda bandajlama yapılması ağrıyı ve şişliği azaltabilir.

(E)DUCATE: Fizyoterapist ve diğer sağlık profesyonelleri tarafından toparlanma sürecindeki yaklaşımlar hakkında kişi mutlaka bilgilendirilmeli ve eğitilmelidir. Özellikle yaralanmış kişiye geri dönüş süreci hakkında doğru bilgiler verilmeli ve iyileşme süresi hakkında gerçekçi beklentiler belirlenmelidir.

İlk günler geçtikten sonra yumuşak dokuya LOVE (SEVGİ) ile yaklaşılmalıdır.

(L)OAD: Mekanik stres en erken zamanda eklenmeli ve semptomlar izin verdiği sürece normal aktivitelere devam edilmelidir. Şiddetli ağrı olmadan optimal yükleme, bağların kapasitesini tendonları ve kasları onarmayı, yeniden oluşturulmasını teşvik eder

(O)PTIMISM: İyileşme sürecinde her zaman için iyimser bir tavır takınmak hem etkilenen kişi için hem de fizyoterapist için olmazsa olmazdır. Felaketleştirme, depresyon ve korku gibi psikolojik faktörler iyileşmenin önündeki engellerdir. Kötümser beklentiler daha kötü tedavi süreçlerini ortaya çıkarır.

(V)ASCULARISATION: Yaralanmadan birkaç gün sonra motivasyonu arttırmak ve yaralanmış bölgedeki dolaşımı arttırmak için ağrısız olacak şekilde kardiyovasküler aktivitelere başlanmalıdır. Erken dönemde hareket ve aerobik egzersiz fonksiyonu arttırır ve ağrı için alınan ilaçlara gereksinimi azaltır.

(E)XERCISE: Egzersiz yaralanması sonrası hareketliliğin kazanılmasında kuvvet ve denge kayıplarının giderilmesinde en etkili yöntemdir. Fizyoterapistiniz tarafından hazırlanan uygun egzersiz programı ile spora geri dönüşünüz tekrar yaralanma geçirmeyecek şekilde olacaktır. Terapötik egzersiz konusunda size yardımcı olacak fizyoterapistiniz ile olası yeni yaralanmalardan da korunabilirsiniz.

Kaynaklar:
Federation of American Societies for Experimental Biology, November 2010
The American Journal of Sports Medicine, January, 2004;32(1):251-261
The American Journal of Sports Medicine, June 2013
Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc, published online Feb 23, 2014
Journal of American Academy of Orthopedic Surgeons, Vol 7, No 5, 1999
http://www.drmirkin.com/fitness/why-ice-delays-recovery.html